Oleh Dr Zuritah A Kadir dan Dr Azuwien Aida Bohar

Tragedi kebakaran yang meragut nyawa lima sekeluarga di Raub, Pahang baru-baru ini menjadi manifestasi nyata tentang kelemahan kesiapsiagaan masyarakat terhadap risiko kebakaran kediaman.

Kejadian yang berlaku pada waktu awal pagi ketika kebanyakan penghuni sedang tidur ini menggambarkan betapa kebakaran merupakan bencana senyap yang mampu meragut nyawa dalam tempoh yang sangat singkat.

Pasukan penyelamat dari Jabatan Bomba dan Penyelamat Malaysia (JBPM) telah bertungkus lumus menjalankan operasi menyelamat, namun api yang merebak dengan pantas menyebabkan tiga ahli keluarga ditemui tidak bernyawa di dalam tandas rumah.

Kejadian ini bukan sahaja mencerminkan risiko fizikal kebakaran, tetapi juga menggambarkan dimensi psikologi manusia ketika berhadapan dengan situasi panik dan ketakutan melampau.

Menurut laporan JBPM, pada tahun 2025 sahaja sebanyak 16,111 kes kebakaran direkodkan di seluruh negara dengan 98 kematian dan kerugian harta benda dianggarkan melebihi RM2.09 bilion.

Realiti Membimbangkan

Daripada jumlah tersebut, kira-kira 76% merupakan kebakaran struktur seperti rumah dan bangunan.

Lebih membimbangkan, rumah kediaman mencatatkan kira-kira 55.4% daripada keseluruhan kebakaran struktur.

Statistik ini jelas menunjukkan bahawa rumah tempat yang sepatutnya menjadi ruang paling selamat sebenarnya merupakan lokasi paling berisiko tinggi berlakunya kebakaran.

Laporan juga menunjukkan bahawa sekitar 60% kebakaran rumah di Malaysia berpunca daripada litar elektrik yang rosak atau masalah pendawaian, menjadikan faktor elektrik sebagai penyumbang tertinggi.

Pendawaian usang, penggunaan soket berlebihan, penyambungan elektrik bertindih serta kegagalan menyelenggara sistem elektrik rumah merupakan antara risiko utama yang sering dipandang ringan.

Di dapur pula, kecuaian ketika memasak dan kebocoran gas menambah lagi risiko kebakaran domestik.

Gabungan faktor teknikal dan kelalaian manusia menjadikan kebakaran rumah sebagai ancaman yang kompleks dan sukar diramal.

Punca kebakaran kediaman di Malaysia sering dikaitkan dengan faktor teknologi dan tingkah laku manusia.

Litar pintas elektrik, kecuaian memasak, dan penggunaan peralatan elektrik yang tidak diselenggara merupakan antara penyebab utama kebakaran rumah.

Pendawaian elektrik yang terlalu lama, penggunaan terlalu banyak peranti elektrik pada satu soket kuasa, serta meninggalkan peralatan elektrik tanpa pengawasan boleh meningkatkan risiko percikan api.

Di ruang dapur pula, kebakaran sering bermula daripada minyak masak yang terlalu panas atau kebocoran gas memasak yang tidak disedari.

Dalam banyak kes, kebakaran bermula sebagai insiden kecil yang boleh dikawal, tetapi bertukar menjadi tragedi besar apabila penghuni rumah panik dan gagal mengambil tindakan pengungsian yang betul.

Perangkap Asap

Secara saintifik dan epidemiologi keselamatan kebakaran, kebanyakan kematian dalam kebakaran rumah bukan disebabkan oleh sentuhan langsung dengan api, tetapi akibat penyedutan asap toksik yang mengandungi gas karbon monoksida dan bahan kimia berbahaya lain.

Asap kebakaran mempunyai kecenderungan untuk berkumpul di bahagian atas ruang kediaman, menyebabkan mangsa yang tidak memahami prinsip keselamatan kebakaran mungkin tersilap memilih ruang perlindungan yang lebih berbahaya.

Dalam situasi kebakaran, tandas sering dianggap sebagai tempat selamat kerana adanya sumber air.

Namun secara saintifik dan dari sudut keselamatan bangunan, tandas merupakan ruang yang berisiko tinggi kerana bersifat tertutup, mempunyai pengudaraan terhad dan hanya memiliki satu laluan keluar.

Apabila asap kebakaran memasuki ruang tandas, kepekatan gas toksik boleh meningkat dengan cepat dan menyebabkan mangsa kehilangan kesedaran dalam tempoh yang sangat singkat.

Kebanyakan kematian dalam kebakaran rumah bukan disebabkan oleh api secara langsung, tetapi akibat penyedutan asap beracun seperti karbon monoksida yang menghalang bekalan oksigen ke otak dan organ penting manusia.

Dalam konteks ini, tindakan mangsa yang mencari perlindungan di dalam tandas mungkin berlaku kerana naluri survival manusia yang ingin mencari sumber air atau ruang yang dirasakan lebih selamat.

Namun secara kejuruteraan keselamatan bangunan, tandas merupakan ruang berisiko tinggi kerana sifatnya yang tertutup, mempunyai pengudaraan terhad dan hanya menyediakan satu laluan keluar, sekali gus meningkatkan risiko mangsa terperangkap apabila asap mula memenuhi ruang tersebut.

Dari sudut sosiologi komuniti, tragedi ini menunjukkan kepentingan pendidikan keselamatan kebakaran sebagai satu bentuk intervensi sosial.

Langkah Selamat Semasa Kebakaran

Masyarakat perlu memahami bahawa tindakan pertama apabila kebakaran dikesan ialah segera keluar dari rumah, bukannya mencari tempat untuk bersembunyi.

Prinsip keselamatan kebakaran moden menekankan konsep “self-rescue first” iaitu keupayaan individu untuk menyelamatkan diri sebelum bantuan profesional tiba.

Dalam situasi kebakaran, penghuni disarankan untuk bergerak rendah berhampiran lantai bagi mengurangkan penyedutan asap, serta menutup hidung dan mulut menggunakan kain lembap sebagai langkah perlindungan sementara.

Pendidikan seperti ini perlu diterapkan sejak kecil dalam institusi keluarga dan sekolah bagi membentuk budaya keselamatan yang lebih kukuh dalam masyarakat.

Selain pendidikan individu, pembangunan sistem keselamatan kediaman juga perlu diperkasakan.

Pemasangan penggera asap merupakan langkah pencegahan awal yang sangat penting kerana ia mampu memberi amaran awal kepada penghuni sebelum api merebak secara tidak terkawal.

Penggunaan alat pemadam api mudah alih di rumah turut disarankan sebagai langkah kawalan awal terhadap kebakaran kecil.

Selain itu, setiap keluarga perlu membangunkan pelan laluan kecemasan rumah dan menjalankan latihan simulasi kebakaran secara berkala.

Kesedaran tentang lokasi pintu keluar, tingkap kecemasan dan tempat berkumpul keluarga semasa kecemasan boleh meningkatkan peluang keselamatan ketika tragedi berlaku tanpa diduga.

Dalam konteks komuniti, peranan organisasi masyarakat amat penting dalam mengurangkan risiko kematian akibat kebakaran.

Kesedaran Keselamatan Kebakaran

Program kesedaran keselamatan kebakaran boleh dilaksanakan melalui kerjasama jawatankuasa penduduk, institusi pendidikan dan agensi keselamatan awam.

Pendidikan komuniti bukan sekadar menyampaikan maklumat teknikal, tetapi juga membina kesedaran emosi bahawa setiap kehidupan adalah berharga.

Tragedi seperti ini mengingatkan kita bahawa kebakaran bukan sekadar kemusnahan harta benda, tetapi juga kehilangan kasih sayang, ikatan keluarga dan masa depan yang tidak sempat dicapai.

Tragedi ini menjadi peringatan penting bahawa pendidikan keselamatan kebakaran perlu diperkasakan dalam komuniti.

Masyarakat perlu memahami bahawa tindakan paling selamat apabila kebakaran berlaku ialah segera keluar dari rumah dan tidak mencari tempat untuk bersembunyi di ruang tertutup.

Latihan keselamatan keluarga, pemasangan penggera asap, serta penyediaan pelan laluan kecemasan rumah merupakan langkah pencegahan yang berkesan.

Kesedaran komuniti perlu terus dipupuk melalui program pendidikan keselamatan supaya tragedi kehilangan nyawa akibat kebakaran dapat dikurangkan pada masa hadapan.

Akhirnya, tragedi kebakaran Raub ini harus dilihat sebagai panggilan kesedaran kepada masyarakat untuk menjadikan keselamatan kebakaran sebagai sebahagian daripada gaya hidup harian.

Kesedaran, pendidikan dan kesiapsiagaan komuniti adalah benteng utama dalam mengelakkan tragedi yang sama berulang pada masa hadapan.

Dalam diam, api boleh membunuh, namun dengan ilmu dan kesedaran, nyawa boleh diselamatkan.

-- BERNAMA

Dr Zuritah A Kadir ialah Pensyarah Kanan Program Sarjana Muda Teknologi Keselamatan dan Kesihatan Pekerjaan Dengan Kepujian, Jabatan Teknologi Kejuruteraan Kimia, Fakulti Teknologi Kejuruteraan, Universiti Tun Hussein Onn Malaysia (UTHM).

Dr Azuwien Aida Bohari ialah Pensyarah Kanan Jabatan Teknologi Kejuruteraan Elektrik, Fakulti Teknologi Kejuruteraan, Universiti Tun Hussein Onn Malaysia (UTHM).